Odeon yoki odeum — bu musiqa tadbirlari, qo’shiq ijrolari va she’riyat musobaqalari uchun mo’ljallangan qadimgi yunon va rim binolarining o’ziga xos turi. Ellinistik davrda paydo bo’lgan bu tuzilmalar odatda kichik teatrlarga o’xshash bo’lib, yaxshi akustikaga ega bo’lishi uchun yopiq tom bilan qurilgan.
Qadimgi yunon tilidagi bu so’zning etimologiyasi «men kuylayman» degan fe’ldan kelib chiqqan bo’lib, to’g’ridan-to’g’ri qo’shiq aytiladigan joy degan ma’noni bildiradi. Musiqiy tomoshalardan tashqari, ushbu intim me’moriy mo’jizalar ba’zida rasmiy yig’inlar va madaniy uchrashuvlarga mezbonlik qilgan.
Umumiy tuzilishi jihatidan qadimgi teatrarga o’xshasa-da, odeonlar ularga qaraganda ancha kichikroq hajmda bo’lgan. Ularni ajratib turadigan asosiy xususiyat tovush akustikasini yaxshilash uchun maxsus tomga ega bo’lganidir.
Tarixdagi eng mashhur prototip odeon miloddan avvalgi 435 yilda Afina akropolining janubi-sharqiy etaklarida Perikl tomonidan qurdirilgan yog’och asosli Odeondir. Plutarx tomonidan ko’p o’rindiqli va ko’p ustunli deb ta’riflangan bu inshoot forslardan tortib olingan kemalarning ustunlari bilan bezatilgani rivoyat qilinadi.
Afinadagi bu ilk inshoot Birinchi Mitridat urushi paytida miloddan avvalgi 87–86 yillarda sodir bo’lgan yong’in natijasida vayron qilingan, so’ngra Kappadokiya qiroli Ariobarzan I tomonidan qayta tiklangan. Qadimgi manbalarda bu binolarning ulug’vorligi tez-tez tilga olingan.
Tarixdagi eng ulug’vor odeon sifatida tan olingan inshoot Afina akropolining janubi-g’arbiy yonbag’rida joylashgan Herodes Atticus Odeonidir. Boy sofist Herodes Atticus tomonidan milodiy 160 yil atrofida rafiqasi xotirasiga qurdirilgan bu bino sadr daraxtidan o’yilgan shift to’sinlari bilan mashhur bo’lgan.
Anadoluda ham Smirna va Tralles kabi ko’plab muhim shaharlarda odeon binolari qurilgan. Rim davrida esa Domitsian va Trayan kabi imperatorlar Rimda o’z odeonlarini qurdirgan; Sitsiliya, Filippopol va Lion kabi turli hududlarda ham shunday namunalar hayotga tatbiq etilgan.
Wikimedia research dossier · Oxirgi tekshiruv: 2026-09-22 13:13:52
