Güvercinada qal’asining tarixi va arxitekturasi

Güvercinada qal’asi Turkiyaning g‘arbiy qismidagi Aydin viloyatining Kushadasi tumanida, o‘z nomini olgan tabiiy qoyali Güvercinada orolida joylashgan. Qal’a genuyalik savdogarlar Kushadasi shahriga joylashgan XIII asr oxiri yoki XIV asr boshlariga borib taqaladi. Usmonli imperiyasi davrida orol qaroqchilarga qarshi post vazifasini o‘tagani uchun u Qaroqchilar qal’asi deb ham atalgan. Shuningdek, u g‘arbiy manbalarda Scalanova qal’asi sifatida tanilgan va Turkiya Milliy ta’lim vazirligi tomonidan Kushadasi ramzi sifatida e’tirof etiladi.

Tarixi davomida bir nechta taniqli shaxslar qal’ani qurish va rivojlantirishga o‘z hissasini qo‘shgan. Orol ichki qal’asi va shahar arsenalini 1533 yilda asos solingan Cezayir-i Bahr-i Sefid eyaletining birinchi beylarbeyi Barbaros Hayreddin Poshsho 1533 yilda qurdirgan. 1613 yilda Kushadasi vaziri’azam va kuyov O‘kuz Mehmed Poshshoga mulk sifatida berilganidan so‘ng, u qal’ani ta’mirlatgan. Keyinchalik XIX asrda Gretsiyaning Mustaqillik urushi paytida tashqi devorlar va atrofdagi istehkomlar mahalliy hokim Suboshi Ilyos og‘a tomonidan 1826-1827 yillarda qayta tiklangan.

Qal’aning me’moriy tuzilishi orolning tabiiy relyefiga mos ravishda shakllantirilgan. Güvercinada 3 yo‘nalishda tik qiyalikli tabiiy konus shaklida ko‘tarilib turadi va devorlar ana shu tik nishabliklarga tayanib qurilgan. Orol 1957 yilda qurilgan to‘g‘on orqali quruqlikka bog‘langan. Ichki qal’adagi kvadrat rejadagi minora tashqi tomondan 15,7 ga 17,35 metr o‘lchamda bo‘lib, uzun tomonidagi zinapoyali poydevor ustida qad ko‘targan. Bu poydevor aslida qisman ko‘milgan gumbazli sardobadir.

Devorlar Güvercinadaning atrofi bo‘ylab taxminan 3 metr balandlikda qurilgan. Devorlarning janubiy qismida sharqqa qaragan, zinapoyalar bilan chiqiladigan, dumaloq ravoqli va minora bilan qo‘riqlanadigan qal’a kirish eshigi joylashgan. Bu kirish qismining shimolida beshburchak, janubida esa silindrsimon shakldagi ikkita minora mavjud. Minora darvozasining chap tomonida, o‘q otish tuynuklari sathida devor ichiga o‘rnatilgan 1826 yilga oid 4 qator va 20 misradan iborat maishiy mramor bitik lavhasi mavjud. Ushbu bitikda qal’a toshlari Yilonji burnidan keltirilgani qayd etilgan.

Güvercinada qal’asi 2020 yilda YuNESKO tomonidan “O‘rta yerdan Qora dengizgacha bo‘lgan genuyaliklarning savdo yo‘llaridagi qal’alar va devor bilan o‘ralgan aholi punktlari” dosyeasi doirasida Jahon merosining dastlabki ro‘yxatiga kiritilgan. Keyingi jarayonda 2026 yilda ham bu maqom tasdiqlangan. Dumlupinar universiteti geolog olimi Enes Zengin tomonidan 2024 yilda o‘tkazilgan tadqiqot dengiz sathining 3 metrga ko‘tarilishi qal’a uchun ekologik xavf tug‘dirishi mumkinligini ko‘rsatdi.

Bugungi kunda Kushadasi shahrining eng muhim sayyohlik maskanlaridan biri bo‘lgan Güvercinada qal’asi 2013 yilda keng ko‘lamli ta’mirlash ishlaridan o‘tgan bo‘lib, uning ichidagi ba’zi tuzilmalar tiklangan. Tashrif buyuruvchilar sun’iy to‘g‘on orqali orolga o‘tib, tarixiy devorlar, minora va noyob dengiz manzarasidan bahramand bo‘lish imkoniyatiga egadirlar. Tarixiy qiyofasi va geografik joylashuvi bilan o‘tmish izlarini bugunga olib kelayotgan ushbu inshoot Kushadasi ko‘rfazining ramzlaridan biri sifatida o‘z mavjudligini davom ettirmoqda.