Afrodizias Afsonasi

Ma’buda Afroditaga bag’ishlangan qadimgi shaharlarning eng mashhuri bo’lgan Afrodizias, Anadolu janubi-g’arbida, qadimgi Kariya mintaqasida, hozirgi Aydin viloyatining Karacasu tumaniga qarashli Geyre mahallasida qurilgan Qadimgi Yunon shahridir. Vizantiya davri manbalariga ko’ra shahar, Afrodizias nomini olishdan oldin Lelegon Polis, Megale Polis va Ninoe nomlari bilan atalgan.

M.V. 5. asrda qurilgan shahar, Rim imperiyasi davrida katta rivojlanish ko’rsatib, M.V. 1. asr bilan M.S. 5. asrlar orasida haykaltaroshlik bosh bo’lib muhim san’at markaziga aylangan va Afrodita ibodatxonasi bilan tanilgan. Shaharning mahalliy aholisi boy marmar resurslaridan usta sifatida foydalanib katta haykaltaroshlik maktabini yaratgan.

Shaharning eng qadimgi marmar binosi bo’lgan Afrodita ibodatxonasi shaharning diqqat markazidir. Ibodatxonaga tegishli muqaddas hudud chegaralari, hududga berilgan boshpana huquqi tufayli muhim bo’lgan; bu imtiyoz Yuliy Tsezar, uning vorisi va Rim imperatori Avgust tomonidan berilgan yozuvlar bilan ko’rsatilgan. M.S. 1. asr boshlarida tugatilgan ibodatxonaning qurilishiga yordam bergan taniqli mahalliy oilalarning ismlari ustunlar ustiga yozilgan.

Shahardagi yodgorlik binolaridan biri bo’lgan va M.S. 200 yiliga oid Tetrapylon, shaharning shimoliy-janubiy asosiy ko’chasining oxirida, Afrodita Muqaddas Hududi old hovlisiga boradigan yo’lning boshida joylashgan. To’rt tomonida to’rttadan ustun bo’lishi sababli shu nom bilan atalgan bino Korinf tartibida qurilgan.

Boshqa muhim bino bo’lgan Sebasteion yoki Augusteum, 1. asrga oid yozuvga ko’ra Afroditaga, ulug’vor Avgustga va odamlarga bag’ishlangan. Janubiy portikodagi qabartmada, Afrodizias shahrining timsoli bo’lgan holatining kult haykaliga ehrom taqdim etishi tasvirlangan; bu ham ma’buda bilan Rim imperatorlik oilasi o’rtasidagi siyosiy bog’liqlikni ifodalaydi.

Shaharning eng yaxshi saqlangan va eng ko’rkam obidalaridan biri bo’lgan Stadion, taxminan 270 metr uzunligida va 60 metr kengligidadir. Har ikki tomonida va uchlarida 30 tadan o’tirish joyi bo’lgan stadionning maksimal sig’imi taxminan 30000 tomoshabin deb taxmin qilinmoqda.

Shahar tarixi davomida zilzila mintaqasida joylashgani uchun ko’plab zilzilalardan ta’sirlangan. Ayniqsa 4. asr va 7. asrdagi katta zilzilalar shaharni qattiq qimirlatib, 4. asr zilzilasi suv oqimi o’zanlarini o’zgartirib suv toshqinlariga olib kelgan, tezkor evakuatsiya tizimlari o’rnatilgan. 7. asrdagi zilziladan keyin esa shahar yana to’liq o’ziga kela olmagan va qarovsiz qolgan.

7. asrdan boshlab butparastlikni eslatuvchi Afrodizias nomi tark etilgan va Xristianlik ta’siri bilan Stavropolis (Xoch shahri) nomini olgan. 1260 yilidan boshlab turklarning hududda hukmronlik qilishi bilan Kariya nomi vaqt o’tishi bilan Geyre sifatida turk tiliga o’tgan.

Qadimiy shahar 18. asrdan beri ma’lumdir. 20. asrda fotograf Ara Gyulerning olgan suratlarini xalqaro jurnallarga yuborishi va Kenan Erim bilan uchrashishi, shaharning ulug’vorligining xalqaro jamoatchilikda qayta tanilishida burilish nuqtasi bo’lgan. 1961 yilda Kenan Erim boshlagan qazishmalar hozirda Nyu-York universiteti va Oksford universiteti hay’atlari muvofiqligida davom etmoqda.

Bugun tashrif buyuruvchilar Afrodiziasda ulug’vor Tetrapyloni, Afrodita ibodatxonasi qoldiqlarini, ulkan Stadionni, Adrian hammomini, Bouleuterionni va boy asarlar namoyish etiladigan Afrodizias muzeyi bilan Sebasteion Sevgi Gyonyul zalini kezishlari mumkin. Afrodizias, 2017 yilda YUNESCO Jahon Merosi Ro’yxatiga kiritilgan.