Ilyas Bey masjidi tarixi va arxitekturasi

Ilyas Bey masjidi Turkiyaning g’arbiy qismidagi Aydin viloyati Didim tumanidagi Milet harobalari yonida, Balat qishlog’ida joylashgan tarixiy islomiy diniy binodir. U yanada kengroq Ilyas Bey majmuasining muhim qismini tashkil etadi.

Masjidning qurilishi turk Menteogullari bekligining hukmdori Ilyas Beyning buyrug’i bilan boshlangan. Turk manbalarida qurilishning boshlanishi 1404-yilning may va iyun oylari sifatida qayd etilsa, ingliz manbalari qurilish yilini 1403-yil deb ko’rsatadi.

Tarixiy kontekst ko’rib chiqilsa, Buyuk Menderes havzasidagi Balat qishlog’i XIII asrning ikkinchi yarmida Menteşe bekligi hududiga qo’shilgan va 1391-yilda Usmonli davlatiga o’tgan. Usmonlilar Anqara jangida Temurdan mag’lubiyatga uchragach, boshqa Onado’lu beyliklari singari Menteşe bekligining ham yerlari Temur tomonidan qaytarib berildi. Menteşe hukmdori Ilyas Bey o’n ikki yillik tanaffusdan keyin beylik boshiga qaytgach, 1404-yil may-iyun oylarida ushbu masjid qurilishini boshlagan.

Arxitektura jihatidan Ilyas Bey masjidi jamoat joyisiz (narteks) bo’lib, favvorali va uch tarafi madrasa binolari bilan o’ralgan hovlining janubida joylashgan. Kvadrat rejadagi tuzilma 18.17 metrga 18.27 metr o’lchamda bo’lib, muqarnas bilan to’ldirilgan pafeldagi sakkiz qirrali baraban ustida turgan diametri 14 metrlik gumbaz bilan qoplangan.

Binoni qurishda qadimiy Milet harobalaridan olingan ko’plab marmar bloklaridan foydalanilgan, ularning aksariyati qayta ishlanib devorlarga o’rnatilgan. Tuzilmaning devorlari ichkaridan ham, tashqaridan ham marmar bilan qoplangan. U yunon, rim, vizantiya, saljuqiy va usmonli arxitektura uslublarini qadimiy materiallar bilan birlashtirgan o’ziga xos qiyofasi bilan e’tiborni tortadi.

Shimoliy fasadda ikkita ustun bilan qo’llab-quvvatlanadigan uchta yassi ravoqli ochilishni o’z ichiga olgan o’tkir ravoqli portal nishasi mavjud. Qolgan uchta fasadda esa har birida ikkita juft deraza bo’lib, quyi qismidagilar temir panjarali, yuqori qismidagilar esa gips panjarali hisoblanadi. Kirish eshigining qarshisida 7.37 metr balandlikda va 5.12 metr enida bo’lgan muqarnas chegarasi bilan hoshiyalangan hamda yozuvlar va geometrik o’simlik motiflari bilan bezatilgan muhtasham marmar mehrob joylashgan.

Shimoli-g’arbiy burchakda joylashgan minora kirish qismiga namozxonadagi dumaloq ravoqli eshik orqali chiqilgan. Ingliz manbalarida g’ishtli minora barokko arxitekturasiga asoslangani va fors madaniyatidan ta’sirlangani aytilsa, turk manbalarida bu minora 1955-yildagi zilzila paytida qulagani qayd etilgan. Ingliz manbalarida, shuningdek, gumbaz dastlab oltin bilan emas, balki mis bilan qoplangani haqida ma’lumotlar mavjud.

Vaqt o’tishi bilan tabiat hodisalaridan zarar ko’rgan bino 1890-yillarda Buyuk Menderes havzasida sodir bo’lgan kuchli zilzila natijasida shikastlangan va ma’lumki, birinchi marta 1905-yilda ta’mirlangan, shunda binoning gumbazi to’lqinsimon kafel bilan qoplangan. Masjid 1955-yilgi zilziladan keyin ham kichik ta’mirlash ishlaridan o’tgan.

Bino 2007-2012-yillar oralig’ida Söktaş deb nomlangan sanoat korxonasi tashabbusi va me’mor Cengiz Kabaoğlu boshchiligidagi loyiha bilan keng qamrovli restavratsiya qilingan. Majmuaning boshqa tuzilmalari bilan birgalikda amalga oshirilgan ushbu restavratsiya loyihasi Yevropaning madaniy merosini saqlashni o’z oldiga maqsad qilib qo’ygan Europa Nostra tashkiloti tomonidan me’moriy merosni asrab-avaylash yo’nalishida mukofotga loyiq topilgan.

Bugungi kunda tashrif buyuruvchilar Miletus arxeologik yodgorligi hududida joylashgan Ilyas Bey masjidi va majmuasiga duch kelishadi. Majmua yonida Vizantiya davriga oid hammomli villa qoldiqlari ham mavjud. Katta masjid yoki Juma masjidi sifatida ham tanilgan bino Söke va Didim mintaqasining eng muhim madaniy meros obyektlaridan biri sifatida o’z mavjudligini davom ettirmoqda.