Amyzon: Turkiyadagi Qadimgi Kariya Shahri

Amyzon qadimgi Kariya mintaqasida joylashgan bo’lib, bugungi kunda Turkiyaning Aydin viloyati Kocharli tumanidan 30 kilometr janubda, aniqrog’i Akmesjit va Gaffarlar qishloqlari orasidagi Mazin mavzeida joylashgan qadimgi manzilgohdir. Ushbu hudud fransuz ellinistik olimi va tarixchisi Lui Robert tomonidan muvaffaqiyatli qazib topilgan va yorug’likka chiqarilgan.

Tarixiy manbalar va geograf Strabonning ma’lumotlariga ko’ra, Amyzon Alabandaning shimolida joylashgan bo’lib, dastlab dushman hujumlaridan mudofaa qilish uchun barpo etilgan. Strabon bu manzilgohni Alabandaning oddiy peripolioni yoki kichik shaharchasi deb ta’riflagan bo’lsa-da, Pliniy, Ptolemey va Hierokles kabi boshqa qadimgi mualliflar ham Amyzon haqida eslatib o’tishgan. Tarixiy yozuvlar Amyzon miloddan avvalgi 405 yildayoq Afina ittifoqi tarkibida bo’lganini ko’rsatadi.

Miloddan avvalgi 3-asrda Buyuk Iskandarning vorislari orasidagi notinch urushlar davrida Amyzon darhol tahdid tug’dirmaydigan kuchlar bilan ittifoq tuzish orqali pragmatik tashqi siyosat yuritgan. Shahar dastlab Misrni boshqargan Ptolomeylar bilan aloqa o’rnatgan, so’ngra Selevkiylar imperiyasi boshqaruvi ostiga kirgan. Miloddan avvalgi 203 yilda III Antiochus Amyzonning imtiyozlari va huquqlarini tasdiqlagan. Bu davrda shahar Kariya mintaqasidagi rasmiy bo’lmagan shahar-davlatlar federatsiyasi bo’lgan Chrysaorian Ittifoqining a’zosi edi va bu ittifoq o’z a’zolariga o’zaro fuqarolik huquqlarini berar edi. Shuningdek, shahar Latmos tizmasidagi Heracleia bilan ham ittifoq shartnomasini imzolagan va Klarosdagi Apollon folbinlik markaziga delegatsiya yuborgan. Amyzon zarbxonasidan aniqlangan kamyob tangalar ellinistik va Rim imperiyasi davrlariga tegishlidir.

Amyzonda bugungi kungacha saqlanib qolgan qoldiqlar orasida akropol ustida joylashgan teatr, agora va favvora qoldiqlari hamda miloddan avvalgi 3-asrga oid va juda chiroyli tosh ishlovini namoyish etuvchi ta’sirchan mudofaa devorlari mavjud. Shahar devorining olti metr balandlikda turgan qismi aslida ibodatxonaning teras devorini tashkil qiladi. Bu devor ichida bir nechta vayron bo’lgan binolar bilan birga omxona sifatida ishlatilgani taxmin qilinadigan bir qator katta gumbazli yer osti xonalari joylashgan.

Shahar chegaralaridan tashqarida Hekatomnos sulolasi davriga oid Artemidaga bag’ishlangan Dor tartibidagi ibodatxona qoldiqlarini ko’rsatuvchi bir qator vayron bo’lgan teraslar mavjud. Ushbu hududda Idrieus tomonidan yasalgan bag’ishlov yozuvini olib yurgan arxitrav bloki hamda sayt bo’ylab tarqalgan boshqa ko’plab yozuvlar topilgan. Shuningdek, shaharda Vizantiya davriga oid binolar ham aniqlangan.

Qadimgi davrdan keyin Amyzon Vizantiya yepiskoplik ro’yxatlariga kiritilib, diniy markazga aylandi. Caria viloyatida joylashgan va Stauropolisga bo’ysunuvchi yepiskoplik bo’lgan Amyzon qo’shni Alinda yepiskopligiga yaqin joylashgan edi. Yozuvlarda milodiy 451 yilda faoliyat yuritgan Philetus nomli qadimgi yepiskopning nomi tilga olinadi. Bugungi kunda endi doimiy yepiskoplik bo’lmagan ushbu qadimgi maqom Katolik cherkovi tomonidan titular yepiskoplik unvoni bilan ro’yxatga olinadi.

Usmonli imperiyasi 15-asrda hududni egallashi bilan Amyzon va uning atrofida Kocharli qabilasi joylashtirildi. Bugungi kunda hudud tarix va arxeologiya ishqibozlarining qiziqishini tortib, ellinistik va Rim imperiyasi davrlariga oid zarb qilingan oz sonli tangalar ham shu markazga nisbat beriladi.