تاریخ و معماری مسجد الیاس بیگ

مسجد الیاس بیگ یک بنای مذهبی اسلامی تاریخی است که در روستای بالات در کنار خرابه‌های میلتوس در منطقه دیدیم در استان آیدین در غرب ترکیه واقع شده است. این بنا بخش اساسی مجموعه بزرگ‌تر الیاس بیگ را تشکیل می‌دهد.

ساخت مسجد به دستور الیاس بیگ، حاکم امیرنشین ترک منتشا آغاز شد. در حالی که منابع ترکی آغاز ساخت‌وساز را در ماه‌های مه و ژوئن 1404 ذکر می‌کنند، منابع انگلیسی سال ساخت را 1403 ثبت کرده‌اند.

با بررسی زمینه تاریخی، روستای بالات در حوضه بویوک مندرس در نیمه دوم قرن سیزدهم به قلمرو شاهزاده‌نشین منتشا پیوست و در سال 1391 به دولت عثمانی منتقل شد. پس از شکست عثمانی‌ها از تیمور در نبرد آنکارا، امیرنشین منتشا مانند سایر بیگ‌نشین‌های آناتولی، زمین‌های خود را توسط تیمور پس گرفت. الیاس بیگ، حاکم منتشا، پس از دوازده سال وقفه، پس از بازگشت به ریاست امیرنشین، ساخت این مسجد را در مه-ژوئن 1404 آغاز کرد.

از نظر معماری، مسجد الیاس بیگ فاقد شبستان ورودی (نارتکس) است و در جنوب حیاطی دارای حوض و احاطه‌شده در سه طرف توسط واحدهای مدرسه واقع شده است. این سازه با پلان مربع دارای ابعاد 18.17 متر در 18.27 متر است و با گنبدی به قطر 14 متر پوشانده شده است که روی یک استوانه هشت‌ضلعی از طریق آویزهای مقرنس‌کاری‌شده قرار دارد.

در این مسجد از بلوک‌های مرمر فراوانی که از خرابه‌های باستانی میلتوس به دست آمده بود، استفاده شده است که بیشتر آن‌ها دوباره تراشیده شده و در دیوارها قرار داده شده‌اند. دیوارهای این بنا در داخل و خارج با مرمر پوشانده شده است. این سازه به خاطر هویت منحصربه‌فرد خود که سبک‌های معماری یونانی، رومی، بیزانس، سلجوقی و عثمانی را در کنار مصالح اسپولیا ترکیب می‌کند، جلب توجه می‌کند.

نمای شمالی دارای یک طاق‌نما با قوس نوک‌تیز است که سه دهانه با قوس تخت را که توسط دو ستون پشتیبانی می‌شوند، در بر می‌گیرد. سه نمای دیگر هر کدام دارا دو جفت پنجره هستند که پنجره‌های پایینی دارای نرده‌های آهنی و پنجره‌های بالایی دارای شبکه‌های گچی هستند. در مقابل ورودی، یک محراب مرمرین باشکوه با ارتفاع 7.37 متر و عرض 5.12 متر قرار دارد که با حاشیه‌ای از مقرنس قاب گرفته شده و با کتیبه‌ها و نقش‌وموتورهای هندسی و گیاهی تزئین شده است.

مناره واقع در گوشه شمال غربی از طریق یک در با قوس دایره‌ای در سالن نماز قابل دسترسی بود. منابع انگلیسی بیان می‌کنند که مناره آجری از معماری باروک الهام گرفته و تحت تأثیر فرهنگ ایرانی بوده است، در حالی که منابع ترکی ثبت کرده‌اند که این مناره در جریان زمین‌لرزه سال 1955 فرو ریخت. منابع انگلیسی همچنین اشاره می‌کنند که گنبدی در ابتدا به جای طلا با مس پوشانده شده بود.

این بنا که در طول زمان از حوادث طبیعی آسیب دیده بود، در دهه 1890 در اثر زمین‌لرزه شدیدی در حوضه بویوک مندرس آسیب دید و برای اولین بار در سال 1905 تعمیر شد که طی آن گنبد با سفال‌های موج‌دار پوشانده شد. این مسجد پس از زلزله سال 1955 نیز تعمیرات جزئی را تجربه کرد.

بین سال‌های 2007 و 2012، این سازه تحت یک پروژه مرمت جامع قرار گرفت که توسط یک بنگاه صنعتی به نام سوکتاش آغاز شد و توسط معمار چنگیز کابائوغلو اجرا شد. این پروژه مرمت که در کنار سایر سازه‌های مجموعه انجام شد، در شاخه حفاظت از میراث معماری توسط یوروپا نوسترا، سازمانی که به حفظ میراث فرهنگی اروپا اختصاص دارد، مستحق دریافت جایزه شناخته شد.

امروزه بازدیدکنندگان با مسجد و مجموعه الیاس بیگ واقع در محوطه باستانی میلتوس روبه‌رو می‌شوند. در کنار این مجموعه، بقایای یک ویلای دوران بیزانس همراه با حمام قرار دارد. این بنا که به عنوان مسجد بزرگ یا مسجد جمعه نیز شناخته می‌شود، همچنان به عنوان یکی از مهم‌ترین مناطق میراث فرهنگی در منطقه به حیات خود ادامه می‌دهد.