İlyas Bey Camii Tarihi ve Mimarisi

İlyas Bey Camii, Aydın ilinin Didim ilçesinde, antik Milet harabelerinin hemen yanında yer alan Balat Köyü'nde konumlanmaktadır. Yapı, Anadolu Beylikleri dönemine ait olan ve daha geniş bir yapı topluluğunu kapsayan İlyas Bey Külliyesi'nin merkezî bir parçasını oluşturur.

Caminin yapımı, Menteşeoğlu Beyliği'nin son hükümdarı olan İlyas Bey'in emriyle başlatılmıştır. Türkçe kaynaklar yapım tarihini 1404 yılının Mayıs ve Haziran ayları olarak kaydederken, İngilizce kaynaklar bu tarihi 1403 yılı olarak vermektedir.

Tarihsel arka plan incelendiğinde, Büyük Menderes havzasındaki Balat köyü 13. yüzyılın ikinci yarısında Menteşe Beyliği'ne katılmış, 1391'de ise Osmanlı topraklarına dahil olmuştur. Ankara Savaşı'nda Osmanlılar'ın Timur'a yenilmesinin ardından, diğer Anadolu Beylikleri gibi Menteşe Beyliği de Timur tarafından topraklarına kavuşturulmuştur. Menteşeoğlu İlyas Bey, on iki yıllık bir aradan sonra beyliğin başına döndükten hemen sonra bu caminin inşasını başlatmıştır.

Mimari açıdan İlyas Bey Camii, son cemaat yeri bulunmayan, üç yönü medrese birimleriyle kuşatılmış ve şadırvanlı bir avlunun güneyinde yer alan bir yapıdır. Yapı 18.17 metreye 18.27 metre ölçülerinde kare planlıdır ve mukarnas dolgulu tromplarla geçilen 14 metre çapında bir kubbe ile örtülüdür. Kubbe sekizgen bir kasnak üzerinde yükselir.

Yapının inşasında ve tasarımında antik Milet harabelerinden devşirilen mermer bloklar kullanılmıştır. Bu blokların büyük bölümü yeniden işlenerek duvarlara yerleştirilmiştir. İlyas Bey Camii, içte ve dışta mermerle kaplanmış duvarları, antik dönemden kalma malzemelerin yanı sıra Yunan, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı mimari üsluplarını bir araya getiren özgün kimliğiyle dikkat çeker.

Kuzey cephesinde sivri kemerli bir portal nişi bulunur ve bu nişin içinde iki sütunla desteklenen basık kemerli üç açıklık yer alır. Diğer üç cephede ise alt kısımda demir parmaklıklı, üst kısımda alçı şebekeli ikişer çift pencere yer almaktadır. Girişin karşısında yer alan, 7.37 metre yükseklikte ve 5.12 metre enindeki muhteşem mermer mihrap mukarnaslı bir bordürle çerçevelenmiş, yüzeyi ise yazılar ve geometrik bitkisel motiflerle bezenmiştir.

Kuzeybatı köşesinde yer alan minarenin girişi harimdeki yuvarlak kemerli kapı ile sağlanmaktaydı. İngilizce kaynaklar tuğla minarenin Barok üslubundan esinlendiğini belirtirken, Türkçe kaynaklar bu minarenin 1955 yılındaki deprem sırasında yıkıldığını kaydeder. Ayrıca kubbenin yapıldığında bakırla kaplandığı da İngilizce kaynaklar arasında yer alan bilgiler arasındadır.

Zaman içinde doğa olaylarından zarar gören yapı, 1890'larda Büyük Menderes havzasında meydana gelen şiddetli deprem sonucunda hasar görmüş ve bilindiği kadarıyla ilk kez 1905 yılında onarılmıştır. Bu onarımda yapının kubbesi oluklu kiremitle kaplanmıştır. Cami, 1955 depreminden sonra da kısmen küçük onarımlar geçirmiştir.

Yapı, 2007 ile 2012 yılları arasında Söktaş adlı sanayi kuruluşunun girişimiyle ve mimar Cengiz Kabaoğlu'nun yürüttüğü proje ile kapsamlı bir restorasyon görmüştür. Külliyenin diğer yapılarıyla birlikte gerçekleştirilen bu restorasyon projesi, Avrupa'nın kültürel mirasını korumayı misyon edinen Europa Nostra tarafından tarihi yapıtların onarımı ve korunması kategorisinde ödüle layık görülmüştür.

Bugün ziyaretçiler, Miletus arkeolojik sit alanı içerisinde yer alan İlyas Bey Camii ve Külliyesi ile karşılaşmaktadır. Külliyenin hemen yanında Bizans dönemine ait hamamlı bir villanın kalıntıları da bulunmaktadır. Koca Camii ve Cuma Camii olarak da bilinen yapı, Söke ve Didim bölgesinin en önemli kültürel miras alanlarından biri olarak varlığını sürdürmektedir.