Afrodisias Efsanesi

Tanrıça Afrodit'e adanmış eski çağ kentlerinin en ünlüsü olan Afrodisias, Anadolu'nun güneybatısında, eski Karia bölgesinde, günümüzde Aydın ilinin Karacasu ilçesine bağlı Geyre mahallesinin bulunduğu yerde kurulmuş bir Antik Yunan kentidir. Bizans dönemi derlemelerine göre kent, Afrodisias adını almadan önce Lelegon Polis, Megale Polis ve Ninoe adlarıyla anılmıştır.

MÖ 5. yüzyılda kurulan kent, Roma İmparatorluğu döneminde büyük bir gelişim göstermiş, MÖ 1. yüzyıl ile MS 5. yüzyıllar arasında heykelcilik başta olmak üzere önemli bir sanat merkezi hâline gelmiş ve Afrodit tapınağıyla ün salmıştır. Kentin yerel halkı, zengin mermer kaynaklarını ustaca kullanarak büyük bir heykelcilik okulu yaratmıştır.

Kentin en eski mermer binası olan Afrodit Tapınağı, kentin odak noktasıdır. Tapınağa ait kutsal alanın sınırları, alana tanınan sığınma hakkı nedeniyle önemli olmuş; bu imtiyazın Julius Caesar, ardılı ve Roma İmparatoru Augustus tarafından verildiği yazıtlarla ortaya konulmuştur. MS 1. yüzyılın başlarında tamamlanan tapınağın inşasına yardım eden seçkin yerel ailelerin isimleri sütunlar üzerine yazılmıştır.

Kentteki anıtsal yapılardan biri olan ve MS 200 yılına tarihlenen Tetrapylon, kentin kuzey-güney ana caddesinin sonunda, Afrodit Kutsal Alanı'nın ön avlusuna giden yolun başlangıcında yer alır. Dört yönünde dörder sütun bulunması nedeniyle bu adla anılan yapı, Korinth düzeninde inşa edilmiştir.

Bir diğer önemli yapı olan Sebasteion veya Augusteum, 1. yüzyıldan kalma bir yazıta göre Afrodit'e, yüce Augustus'a ve insanlara ortaklaşa adanmıştır. Güney portikodaki bir kabartmada, Afrodisias kentinin kişileştirilmiş hâlinin, kült heykeline adak sunduğu tasvir edilmektedir; bu da tanrıça ile Roma imparatorluk ailesi arasındaki siyasi bağı simgelemektedir.

Kentin en iyi korunmuş ve en görkemli yapıtlarından biri olan Stadyum, yaklaşık 270 metre uzunluğunda ve 60 metre genişliğindedir. Her iki yanında ve uçlarında 30'ar sıra oturma yeri bulunan stadyumun maksimum kapasitesi yaklaşık 30.000 seyirci olarak tahmin edilmektedir.

Kent tarihi boyunca deprem kuşağında yer alması nedeniyle pek çok depremden etkilenmiştir. Özellikle 4. yüzyıl ve 7. yüzyıldaki büyük depremler kenti sarsmış, 4. yüzyıl depremi su akış mecralarını değiştirerek su baskınlarına yol açmış, acil tahliye sistemleri kurulmuştur. 7. yüzyıldaki depremden sonra ise kent bir daha tam olarak kendine gelememiş ve bakımsızlığa düşmüştür.

7. yüzyıldan itibaren paganizm çağrışımlı Afrodisias ismi terk edilmiş ve Hristiyanlık etkisiyle Stavropolis (Haç kenti) adını almıştır. 1260 yılından itibaren Türklerin bölgede egemenlik kurması ile Karia ismi zamanla Geyre olarak Türkçeye yansımıştır.

Antik kent 18. yüzyıldan bu yana bilinmektedir. 20. yüzyılda fotoğrafçı Ara Güler'in çektiği fotoğrafları uluslararası dergilere göndermesi ve Kenan Erim ile görüşmesi, kentin ihtişamının uluslararası camiada yeniden tanınmasında dönüm noktası olmuştur. 1961'de Kenan Erim'in başlattığı kazılar günümüzde New York University ve Oxford Üniversitesi heyetleri koordinesinde sürmektedir.

Bugün ziyaretçiler Afrodisias'ta ihtişamlı Tetrapylon'u, Afrodit Tapınağı kalıntılarını, devasa Stadyum'u, Hadrianus Hamamı'nı, Bouleuterion'u ve zengin eserlerin sergilendiği Afrodisias Müzesi ile Sebasteion Sevgi Gönül Salonu'nu gezebilmektedir. Afrodisias, 2017 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne tescil edilmiştir.